Vitraži za hram Svetog Vasilija Ostroškog u Beogradu

Hram Svetog Vasilija Ostroškog nalazi se na Bežanijskoj kosi, u naselju Novog Beograda. Podignut između 1996. i 2001. godine prema projektu arhitekte Mihajla Mitrovića, bio je prvi hram sagrađen na Novom Beogradu posle Drugog svetskog rata.

Za ovaj hram naš studio je osmislio i izradio celovit vitražni program: 4 rozete sa jevanđelistima, svaka prečnika oko 12 stopa, i još 9 prozora, ukupno oko 970 kvadratnih stopa stakla, rađenih u vizantijskom stilu koji govori istim jezikom kao ikone i freske oko njih.

Nacrt vitraža: Stevan Stanišić

Izrada: Studio Stanišić

Konsultant: Milan Stanišić stariji

Živopis: Dragan Marunić

Hram zasnovan na krugu

Mitrović nije kopirao srednjovekovni srpski manastir. Vratio se umesto toga okruglim crkvama ranog hrišćanstva: jedinstvenoj otvorenoj rotondi bez unutrašnjih zidova, oltarskoj apsidi u obliku trilista, nižim bočnim galerijama i visokom zvoniku na zapadu, spojenom sa hramom zasvođenim tremom, koji obeležava hram u ravnici Novog Beograda.

Okrugla osnova u početku nije bila prihvaćena. Kako se priča o gradnji prepričava, Sveti arhijerejski sinod je tražio projekat po uzoru na srednjovekovne manastire, a arhitekta je svoju zamisao odbranio jednim jedinim pitanjem: gde je kršten Stefan Nemanja, rodonačelnik dinastije Nemanjića? U Petrovoj crkvi u Rasu, odgovorili su episkopi, jednoj od najstarijih crkava u Srbiji, i to okrugloj. Blagoslov za gradnju je usledio.

Iznutra je rotonda jedan nedeljiv prostor, čije zidove i kupolu prekriva živopis Dragana Marunića. Vitraži su smešteni u taj oslikani svet, pa je svaki prozor morao da se izbori sa bojom zidova, a da pritom propusti svetlost koja je freskama potrebna.

Rozete jevanđelista

U Pravoslavnoj crkvi ikona je prozor u nebo. Ovde sami prozori postaju ikone. Kroz njih dnevna svetlost ulazi u hram kao znak Svetlosti Hristove, Onoga koji je rekao: „Ja sam svetlost svetu.“

Visoko u zidovima rotonde sijaju 4 jevanđelista, koji su Blagu vest proneli na 4 strane sveta. Ime svakog od njih ispisano je srpskom ćirilicom na vrhu kruga. Krst od tamnoplavog stakla deli svaku rozetu na 4 polja, tako da svaki jevanđelista stoji u znaku Krsta. Iza njih se uzdižu kupole, lukovi i zidine vizantijskog grada, arhitektonski okvir koji ikonopisci vekovima daju jevanđelistima.

Sveti Matej drži razvijen svitak svog Jevanđelja pored zlatnog analoja. Sveti Marko i Sveti Luka sede nagnuti nad svojim knjigama i zapisuju reči Jevanđelja. Sveti Jovan Bogoslov okreće se ka nebu iznad stena Patmosa dok se javlja anđeo, a njegov učenik Prohor zapisuje otkrivenje koje prima.

Posmatrane sa poda hrama, rozete zauzimaju svoje mesto među živopisanim svetiteljima i jevanđelskim prizorima. Oslikani zid i živa svetlost zajedno kazuju jednu priču.

Lica, knjige i svici

Lica, ruke i odežde oslikani su na staklu sa istom pažnjom koju ikonopisac posvećuje svetoj slici. Oreoli su izvedeni u zlatu, svetlosti svetosti. Svaki jevanđelista drži Reč u knjizi ili svitku, čija su slova oslikana u staklu. Plava boja govori o nebu, a crvena o božanskoj ljubavi, i kako sunce tokom dana menja položaj, boje se produbljuju i blede, pa prozori nikada nisu sasvim isti.

Anđeli, orlovi i grb Crkve

U oltarskoj apsidi 3 lučna prozora prikazuju anđele u plavom i zlatnom iza časne trpeze. Na Svetoj liturgiji verni pevaju da „Heruvime tajanstveno izobražavaju“, a ovde anđeli stoje sa njima u oltaru, gde se susreću nebo i zemlja.

Pored žrtvenika, prozor sa anđelom bdi dok se na proskomidiji pripremaju časni darovi, ispod freske Hrista u krajnjem poniženju.

Drugi prozori nose medaljone sa dvoglavim orlovima, lavovima i grifonima, amblemima vizantijskog i srpskog nasleđa koje hram baštini. Grb Srpske pravoslavne crkve, u crvenoj, zlatnoj i plavoj boji, povezuje prozore sa samom Crkvom.

Osvećenje hrama

Hram i njegovi novi vitražni prozori osvećeni su na svečanosti koju je predvodio blaženopočivši patrijarh Pavle, poglavar Srpske pravoslavne crkve od 1990. do 2009. godine.

Milan Stanišić stariji, koji je decenijama vodio naš studio, bio je konsultant na projektu. Na fotografiji ispod, Dragan Marunić, koji je oslikao hram, stoji levo, a Milan Stanišić stariji desno.

Pogledajte još naših vitražnih porudžbina i sakralne umetnosti.