Svetlost bez granica: vitraži za katedralu Svete Majke Tereze u Prištini, Kosovo

Neke porudžbine zapečati ugovor. Ova je zapečaćena rukovanjem na vrhu zvonika, visoko iznad Prištine.

Katedrala Kosova

Katedrala Svete Majke Tereze u Prištini najvažnija je katolička crkva na Kosovu i jedna od najviših građevina u gradu. Kamen temeljac položio je 2005. godine predsednik Ibrahim Rugova, gradnja je počela 2007, a nedovršena crkva prvi put je otvorena 5. septembra 2010, na godišnjicu smrti Majke Tereze. Osvećena je 5. septembra 2017. godine, na prvu godišnjicu njenog proglašenja svetom.

Kada smo došli u Prištinu, veliki beli brod crkve još je čekao svoje prozore: visoke polukružne otvore duž oba zida i još 2 u oltarskom prostoru iza oltara.

Brod u jutarnjoj svetlosti Duž bočnog broda

Priča ispisana u staklu

Priča vitraža pripada don Dominiku Qerimiju. U našem ugovoru biskup ga je odredio kao osobu zaduženu za umetnički deo uređenja katedrale, i on je postao autor priče i umetnički direktor cele serije: koji sveci, koji trenuci istorije i koje reči će biti ispisane u staklu. Svaki vitraž osmišljen je sa njim, a on je vodio kontrolu kvaliteta od prve skice do poslednjeg komada stakla.

Naš zajednički rad počeo je u Gnjilanu. Od 27. do 29. marta 2014. godine naši umetnici bili su sa don Dominikom na radnom sastanku tamo, i pod njegovim vođstvom nacrtali su prvih 6 skica i dogovorili koncept za preostalih 12. Bio je to prvi od mnogih odlazaka u Gnjilane, tamo i nazad sa crtežima, bojama i idejama, dok svaki vitraž nije bio onakav kakav treba.

Oltarski anđeli na papiru Sveti Pavle na svetlosnom stolu

Porudžbina

Dana 26. aprila 2014. godine potpisali smo ugovor sa biskupom Dodom Gjergjijem, koji je tada kao apostolski administrator Prizrena vodio Katoličku crkvu na Kosovu, za 18 novih vitraža: 2 za oltarski prostor, po 6,42 m², i 16 za brod, po 6,75 m², ukupno 120,84 m² stakla. Atelje Stanišić zastupao je vlasnik Stevan Stanišić, 4. generacija porodičnog ateljea.

Bio je to opšti ugovor za sve vitraže katedrale, koji se poručuju u fazama od najmanje 4 vitraža. Prva 4, dogovorena sa biskupom u Prištini 28. marta 2014, bili su 2 Sveta anđela za oltar, Sveti Petar i Sveti Pavle.

Uz zvonik

Kada sam otišao u Prištinu da predstavim naš rad, prvi put sam sreo biskupa Gjergjija. Dugo smo razgovarali, a kada je sastanak završen, još nije bilo odluke da li ćemo dobiti posao.

Onda me je biskup pozvao da se sa njim popnem na zvonik katedrale. Nismo uzeli lift. Peli smo se polako, stepenik po stepenik, i razgovarali sve do vrha. Tamo gore, sa celim gradom ispod nas, rukovali smo se, i dobili smo posao.

Za mene je ta šetnja bila simbolična. Napetosti između Srba i Albanaca posle rata na Kosovu još su bile jake, a tu su jedan katolički biskup sa Kosova i jedan majstor vitraža iz Srbije zajedno peli iste stepenice. Kao i u Sarajevu, ponovo smo pokazali da umetnost i ljudskost nemaju granica i da spajaju ljude. Verovatno smo bili prva firma iz Srbije koja je posle rata radila tamo.

Dugi put do Prištine

Moj prvi put zbog ovog projekta vodio me je avionom iz Beograda u Istanbul, pa nazad u Prištinu, put koji kolima obično traje samo nekoliko sati. Kada sam proučio kako se automobilom može doći tamo preko granice, usledila su još mnoga putovanja kolima, sa celom mojom ekipom, i svaki put dočekivali su nas toplo i sa divnim gostoprimstvom, sve do samog kraja projekta.

Izrađeno u Somboru

Vitraži su izrađeni u našem ateljeu u Somboru, u Srbiji, na tradicionalan način. Izmerili smo svaki metalni ram u katedrali, svaku odobrenu skicu uvećali u prirodnu veličinu u 2 primerka i isekli šablon za svaki komad. Staklo je ručno duvano antik staklo u mnogim bojama, spojeno olovnim profilima širine od 3 do 12 mm. Lica, ruke i odežde ručno su slikani bojama od metalnih oksida i pečeni u peći na oko 650°C, tako da slika postaje deo stakla. Svaki vitraž zatim je sastavljen u olovo i zaliven tečnim kitom sa obe strane. Vitraži imaju garanciju od 50 godina.

Bio je to ogroman posao i pravi timski rad, i zahvaljujem svima u Ateljeu Stanišić. Posebno Tatjani Armuš, Stefanu Stojšiću i Nemanji Mudriću za dizajn i slikanje na staklu; Tanji Lovrić, Bobanu Marjanoviću, glavnom majstoru ateljea za vitraž i ugradnju, i Ištvanu „Pišti“ Bali za izradu; i Milanu Stanišiću mlađem, Bobanu, Pišti i Ferenzu Silađiju za ugradnju.

Sveti biskup, oslikan i pečen Sveti Petar, oslikan i pečen

Mila Apperlo slika Svetog Petra Olovljenje Svetog Petra

Šetnja kroz vitraže

Zajedno, vitraži pričaju jednu priču: istoriju Katoličke crkve utkanu u istoriju albanskog naroda, od apostola do našeg vremena. Šetnja počinje na ulazu u katedralu, sa Svetim Pavlom na prvom prozoru levo i Svetim Petrom na prvom prozoru desno, a završava se kod oltara, sa 2 Sveta anđela.

Sveti Pavle i Sveti Petar

Sveti Pavle drži svoju Poslanicu Rimljanima, otvorenu na stihu u kom kaže da je propovedao Jevanđelje sve do Ilirika (Rimljanima 15,19), i stoji na mapi Jadrana između Ilirika i Dirahiona, današnjeg Drača. Preko puta, u brodu, Sveti Petar drži ključeve Carstva.

Sveti Pavle, prvi prozor levo Sveti Petar, prvi prozor desno

Sveti Astije Drački

Sveti Astije, episkop Dirahiona, postradao je kao mučenik na krstu; ovde je privezan ispod velikog drveta, sa brodom i mnoštvom vernika oko sebe.

Sveti Astije Drački Mučenik

Sveti Flor i Lavr iz Ulpijane

Sveti Flor i Lavr, kamenoresci koji su postradali u Ulpijani, blizu današnje Prištine, stoje zajedno ispod imena svog drevnog grada.

Flor i Lavr iz Ulpijane Flor i Lavr

Nikejski sabor

Na Prvom nikejskom saboru 325. godine episkopi Crkve ispovedili su Simvol vere, a među njima je, prema istoriji ovog kraja, bio i Dak, episkop Dardanije, drevne zemlje Kosova. Na vitražu episkopi drže Simvol vere na latinskom i na albanskom: Credo in unum Deum, Besoj në një Hyj të vetëm.

Nikejski sabor Credo in unum Deum

Sveti Nikita Remezijanski

Sveti Nikita Remezijanski, misionarski episkop kome se po predanju pripisuje velika himna Te Deum, piše je perom, sa jagnjetom kraj nogu.

Nikita Remezijanski Te Deum

Sveti Jeronim

Sveti Jeronim, rođen u Stridonu na rimskom Balkanu, sedi sa svojim lavom i Biblijom Vulgatom, latinskom Biblijom koju je preveo, sa stihovima ispisanim na hebrejskom, grčkom i latinskom.

Sveti Jeronim Biblia Sacra Vulgata

Skenderbeg, Athleta Christi

Skenderbeg, albanski narodni junak koga su pape nazvale Athleta Christi, stoji sa svojim šlemom sa kozjom glavom pored jednog pape i jednog episkopa, iznad mape Jadrana.

Athleta Christi Skenderbeg

Šlem Skenderbeg i papa

Papa Kliment XI i albanske pape

Albansko predanje pamti nekoliko papa iz drevnih zemalja Ilirije i Epira, među njima Svetog Elevterija u 2. veku i Jovana IV, iz Dalmacije, u 7. veku, iako ih svojataju i drugi narodi. Papa čiji su albanski koreni najpoznatiji je Kliment XI, iz porodice Albani, koji je bio papa od 1700. do 1721. godine. Na svom vitražu drži svitak koji podseća na Sabor Albanaca sazvan 1703. godine.

Papa Kliment XI Papa Kliment XI

40 mučenika

Jedan od najdirljivijih vitraža je drvo 40 mučenika komunističkog doba: sveštenika i vernika koji su dali život za svoju veru pod komunističkim režimom, čiji se portreti uzdižu na njegovim granama iz korenja, a oko njih teče krv. Crkva je 2016. godine proglasila blaženim 38 albanskih mučenika tog progona.

40 mučenika Korenje

Krv mučenika Na granama

Majka Tereza i papa Jovan Pavle II

Majka Tereza, svetica po kojoj katedrala nosi ime, bila je albanskog porekla: rođena je kao Anjezë Gonxhe Bojaxhiu u Skoplju 1910. godine, u kosovskoj albanskoj porodici. Na vitražu drži ruke pape Jovana Pavla II, sa 2 bele golubice kraj njihovih nogu.

Papa Franja i papa Benedikt XVI

I naše vreme ima svoj vitraž: papa Franja i papa Benedikt XVI koji se pozdravljaju.

Papa Franja i papa Benedikt XVI Pozdrav

Sveti anđeli kod oltara

Šetnja se završava iza oltara, sa 2 Sveta anđela, prvim vitražima koje smo izradili: jedan kleči na oblacima u molitvi, sa palmom kraj nogu, drugi stoji sa knjigom, obojica u belom i zlatnom.

Anđeo na kolenima Lice anđela

Anđeo koji stoji Na skeli

Ugradnja

Naša ekipa ugrađivala je vitraže sa skele u unutrašnjosti katedrale, vitraž za vitražom, tokom mnogih dolazaka iz Sombora.

Misa na srpskom

Na kraju projekta biskup Gjergji služio je nedeljnu misu, a mi smo bili tu. Na veliko iznenađenje svojih vernika, deo mise služio je na srpskom jeziku, u našu čast. Posle toga svi su nam čestitali na radu.

Ovo je projekat koji će ostati sa nama ceo život. Posebno zahvaljujemo biskupu Dodu Gjergjiju, koji nam je poverio umetnička dela za najvažniju sakralnu građevinu na Kosovu, don Dominiku Qerimiju i svima koji su nas dočekali u Prištini i Gnjilanu.

Pogledajte još naših radova u vitražu i sakralne umetnosti.

Katedrala: katedrala Svete Majke Tereze, Priština, Kosovo
Naručilac: biskup Dodë Gjergji, Apostolska administratura Prizren
Dizajn i priča: don Dominik Qerimi
Dizajn i slikanje na staklu: Tatjana Armuš, Stefan Stojšić, Nemanja Mudrić
Izrada: Tanja Lovrić, Boban Marjanović, Istvan „Pišta“ Bala
Ugradnja: Milan Stanišić mlađi, Boban Marjanović, Istvan „Pišta“ Bala, Ferenz Silaði
Rad: 18 vitraža, 120,84 m²
Atelje: Atelje Stanišić, Sombor, Republika Srbija
Ugovor: 26. april 2014.